Door Jo Swaen - 23 maart 2003

Inleiding

Tot 1958 was Irak een koninkrijk. Er was een gekozen parlement en er waren meerdere partijen. De koers van Irak was gematigd pro-Brits. Dit veranderde in 1958 toen militairen naar de macht grepen en de koning vermoordden. De nieuwe machthebber, generaal Qasim, was nationalistisch, anti-Brits en papte ook aan met de communistische partij. In 1959 mislukte een aanslag op hem waar de 22-jarige Saddam Hoessein bij betrokken was. In 1963 lukte het wel Qasim te doden maar het ontbrak de nieuwe machthebbers aan een duidelijke koers. Ze werden dan ook in 1968 afgezet. Hassan al-Bakr, leider van de Baathpartij, werd president. Zijn neef en beschermeling was Saddam Hoessein - een rijzende ster in de Baathpartij. Hij bond de strijd aan met de communistische partij en reorganiseerde de veiligheidsdiensten. In 1979 trad al-Bakr af en werd onmiddellijk opgevolgd door Saddam Hoessein die in feite al sinds 1975 in Irak de lakens uitdeelde.Saddam begon al direct met zuiveringen in de partij. Rondom hem ontwikkelde zich een Stalinistische persoonscultus. In 1980 viel hij Iran binnen, omdat hij meende dat dit land na de val van de Sjah in 1979 militair ernstig was verzwakt. Het was een misrekening. Alleen dankzij massale westerse en Arabische steun en de inzet van verboden chemische wapens kon hij de Iraniërs van zich af houden. In 1988 kwam het tot een wapenstilstand.

De volgende fout die Saddam maakte was de gewelddadige annexatie Koeweit in 1990. Onder Amerikaanse leiding werd een tegenoffensief ingezet en Irak moest zich in 1991 weer terugtrekken. De Verenigde Naties namen resoluties aan waarin werd bepaald dat Irak afstand moest doen van als zijn verboden wapens. Er werden sancties ingesteld. Er kwamen VN-inspecteurs die en passant ook nog ontdekten dat Saddam in het geheim aan een atoombom en aan biologische wapens had gewerkt. Irak probeerde de inspecties voortdurend te saboteren, uiteindelijk moesten de VN-inspecteurs in 1998 het land uit. Tussen 1998 en 2002 kon Saddam min of meer zijn gang gaan. Na de aanslagen van 11 september besefte de nieuwe regering-Bush dat het probleem-Irak te lang was blijven liggen. Weliswaar had Saddam niets met die aanslagen te maken gehad, maar hij had wel begrip voor de aanslagplegers getoond. Onder zware Amerikaanse druk nam de VN-Veiligheidsraad in november unaniem een resolutie aan die Irak dwong nieuwe wapeninspecties toe te staan. Irak ging schoorvoetend akkoord. Nog diezelfde maand arriveerden de eerste inspecteurs in Irak.

Saddam en al-Bakr hadden het ook toenemende problemen met de onrustige sjiïetsche bevolking in het zuiden. De invloedrijke Iraanse Ajatollah Ruhollah Khomeini had zijn toevlucht in Irak gezocht, maar in oktober 1978 gaf Irak toe aan Iraanse druk om hem het land uit te zetten.

Ayatollah Khomeini

De ayatollah vertrok daarop naar Parijs waar hij de Iraanse revolutie voorbereidde. Begin 1979 werd de sjah van Iran van de troon gestoten waarop Khomeini in triomf naar Iran terugkeerde - tot ongenoegen van Saddam Hoessein en al-Bakr die de sjiïtische fundamentalisten bepaald geen warm hard toedroegen.

Het tijdperk Saddam Hoessein

Saddam Hoessein: een kopie van Stalin

In juli 1979 trad al-Bakr af. Hij werd onmiddellijk opgevolgd door Saddam Hoessein. Saddam was in 1937 geboren in Tikrit. Hij was van eenvoudige boerenafkomst en behoorde ook niet tot de elitaire officiersklasse in het leger al pretendeerde hij later wel een militair genie te zijn. In de schaduw van machtige beschermers uit de Baathpartij was hij groot geworden. In die opzichten gelijkt hij op de vroegere Russische dictator Stalin voor wie hij een duidelijke bewondering heeft. Zo zou hij in zijn jonge jaren eens tegen vrienden gezegd hebben: "Wacht tot ik aan de macht kom, dan zal ik Irak besturen zoals Stalin Rusland bestuurd heeft." Daarnaast is hij een openlijke antisemiet die zich door Hitlers Mein Kampf had laten inspireren. Hij is ook een groot bewonderaar van de Palestijnse sjeik Haj Amin al-Hoesseini die in de Tweede Wereldoorlog de Arabieren had opgeroepen om de kant van Nazi-Duitsland te kiezen. Zijn oom Adnan Khairallah, die de jonge Saddam opvoedde, steunde de pro-Duitse coup van 1941 volledig. Later gaf Saddam financiële steun aan Palestijse zelfmoordterroristen die zoveel mogelijk Joden willen ombrengen. Saddam is net zo meedogenloos als Stalin en Hitler. Ook rond Saddam ontwikkelde zich een persoonscultus. Zijn regime kenmerkte zich al direct door brute terreur en intimidatie. Het begon met een bloedige zuivering onder vermeende tegenstanders in de Baathpartij. Tijdens een cruciale partijbijeenkomst in 1979 rookte Saddam rustig een sigaar terwijl de ene na de andere vooraanstaande partijman na een "bekentenis" ter dood werd veroordeeld. Af en toe liet Saddam een traan - zogenaamd uit droefheid dat sommigen van zijn beste vrienden tot de "verraderskliek" behoorden. Hij liet de hele bijeenkomst op film vastleggen en gaf opdracht de video aan alle partijleden te sturen. Stalin had zich in schijnprocessen op soortgelijke van hoge partijbonzen ontdaan. Die processen werden in de Russische media breed uitgemeten.

Meer nog dan zijn voorgangers bediende Saddam Hoessein zich van clan- en familiebanden, het verlenen van gunsten aan vrienden en het wegzuiveren van tegenstanders. Zijn eigen al-Majid-clan werd sterk bevoordeeld. Naar buiten probeerde Saddam soms een democratische schijn op te houden. Zo werd er in 1980 een Nationale Assemblee ingesteld - die in feite niets te vertellen had.

1980-1988: Problemen met de sjiïeten en de oorlog met Iran

In het Noorden en Zuiden begonnen afscheidingsbewegingen zich weer te roeren. In april 1980 mislukte een aanslag op de Iraakse vice-premier Tariq Aziz, een vertrouweling van Saddam.

Een sjiïetische groepering bleek erachter te zitten. Het regime nam wraak en liet de belangrijkste sjiïetische leider ayatollah Baqir al-Sadar ter dood brengen. Nog niet eerder was in Irak zo'n invloedrijke geestelijke vermoord. In het sjiïetische Iran werd met ontzetting op de executie gereageerd. Saddam op zijn beurt was ervan overtuigd dat Iran militair ernstig verzwakt was, nadat de nieuwe Iraanse machthebbers alle banden met de Verenigde Staten hadden verbroken. Plotseling ging Saddam weer aanspraak maken op eilandjes in de Perzische Golf die Iran in 1971 geannexeerd had. Ook zegde hij het verdrag van 1975 waarin de kwestie van Shatt al-Arab was geregeld op.

In een snelle Blitzkrieg hoopte Saddam de nieuwe en onervaren machthebbers in Iran op de knieën te kunnen dwingen. Maar hij had het fanatieke doorzettingsvermogen van vooral Khomeini ernstig onderschat. Khomeini riep de heilige oorlog uit, het deerde hem niet hoeveel slachtoffers er vielen - zelfs kinderen werden massaal naar het front gestuurd en in groten getale door Iraakse mitrailleurs neergemaaid. In 1982 zette Iran een krachtig tegenoffensief in. Een Iraaks voorstel tot een staakt-het-vuren werd door Khomeini met hoongelach begroet. Irak kreeg veel steun van de Arabische wereld en het Westen. De Amerikanen verstrekten Irak zelfs satellietgegevens over Iraanse troepenposities. Tijdens de oorlog tegen Iran probeerde Saddam Hoessein zich intensief met de oorlogvoering in te laten, maar zijn generaals hadden al snel door dat hij geen briljant strateeg was. Ze dwongen hem de beslissingen over de oorlogvoering grotendeels aan hen over te laten (na de oorlog werd een deel van de legerleiding weer weggezuiverd, ook daarin volgde hij het voorbeeld van Stalin).

In loop van de oorlog zou het tij dan ook ten gunste van Irak keren. Dat kwam mede door de steeds massalere inzet van chemische wapens (na 1984) op het slagveld - dit was waarschijnlijk een idee van Saddam Hossein zelf geweest. Protesten vanuit het Westen tegen de inzet van deze verboden wapens klonken er nauwelijks. De Amerikanen hadden feitelijk de zijde van Irak gekozen. In 1986 bezette Iran het strategisch gelegen schiereiland al-Faw - een zware klap voor Saddam Hoessein. Na een felle en lange strijd kon het schiereiland in 1988 worden heroverd. Toen begon Irak weer overwicht te krijgen in de oorlog en accepteerde Iran een door de VN voorgesteld staakt-het-vuren. In zijn grootheidswaan riep Saddam het staakt-het-vuren meteen tot een klinkende overwinning uit. Intussen had hij zijn chemische wapens ook ingezet tegen de Koerden. Bij een gifgasaanval op het Koerdische stadje Halabja in maart 1988 kwamen 4000 onschuldige burgers om.

Chemische wapens werden ook elders in Noord-Irak ingezet. Het Koerdische verzet werd grotendeels gebroken, voorlopig althans.

De invasie van Koeweit, de Golfoorlog en de wapeninspecties

De Koeweitcrisis en de Golfoorlog (1990/1991)

De kostbare oorlog met Iran had Irak aan de rand van de financiële afgrond gebracht. Het land kon de enorme schulden niet meer opbrengen. Saddam wierp al spoedig een begerige blik op het rijke oliestaatje Koeweit dat halsstarrig weigerde het enorme bedrag dat het aan Irak geleend had kwijt te schelden. Gaat het niet goedschiks, dan maar kwaadschiks moet Saddam gedacht hebben. Op 2 augustus 1990 viel zijn leger Koeweit binnen. Vier weken later werd het oliestaatje als negentiende provincie van Irak formeel geannexeerd. Maar Saddam had zijn tegenstanders opnieuw onderschat. Hij had nooit verwacht dat de Amerikanen met succes de wereldopinie (inclusief de Arabische wereld) zouden mobiliseren en een heel leger op de been zouden brengen om Koeweit te bevrijden. President Bush slaagde erin een coalitie van westerse en Arabische landen tegen Irak te vormen.

George Bush sr

In november 1991 nam de Veiligheidsraad een resolutie aan waarin van Irak onvoorwaardelijke terugtrekking werd geëist. Als dat niet gebeurde zou geweld worden gebruikt. Saddam Hoessein zette de hakken in het zand en trotseerde de wereldopinie. Op 16 januari 1991 begon een wekenlang bombardement op Iraakse stellingen, gevolgd door een grondoffensief. Saddam probeerde wraak te nemen door scudraketten op Israël en Saoedi-Arabië af te vuren. De Iraakse soldaten, deels al murw gebeukt door de bombardementen, waren geen partij voor de uiterst moderne Amerikaanse tanks.

Uit wraak stak Saddam de oliebronnen van Koeweit in brand - een milieuramp van ongekende omvang voltrok zich.

Nadat Saddams leger Koeweit in paniek en met zware verliezen verlaten had stond de Amerikaanse bevelhebber generaal Norman Schwarzkopf voor de keus: wel of niet doormarcheren naar Bagdad. De weg naar Bagdad lag vrijwel open. Het besluit viel dat niet te doen. Eind februari werd een wapenstilstand getekend.

In maart 1991 riep de Amerikaanse president Bush de Iraakse bevolking op tegen Saddam Hoessein in opstand te komen. Toen de Koerden en de sjiïeten aan die oproep daadwerkelijk gehoor gaven, bleef Amerikaanse hulp uit. Saddam sloeg de opstand met zijn nog geheel intacte Republikeinse Garde keihard neer. Twee miljoen Koerden vluchtten naar Turkije en Iran. Na een Veiligheidsraadresolutie stelden Amerikanen en Britten daarop in het noorden een veiligheidszone in waar de Iraakse luchtmacht niet mocht opereren. Saddam Hoessein trok zijn legers terug.

Sancties, wapeninspecties en misleiding (1991-2002)

De Veiligheidsdraad had Irak in 1991 een aantal sancties en verplichtingen opgelegd. Eén van de verplichtingen was dat Irak VN-inspecteurs van "Unscom" moest toelaten die Saddams chemische wapenarsenaal en de scuds moesten ontmantelen. Die inspecteurs ontdekten dat Irak over veel grotere voorraden chemische wapens beschikte dan eerder was aangenomen. Ook kwamen ze erachter dat hij op het punt had gestaan een kernbom te ontwikkelen. Tenslotte kwamen ze erachter dat Irak ook over biologische wapens als antrax (miltvuur) beschikte. Dr. A.J.J. ("Koos") Ooms, het Nederlandse lid van Unscom, zei in een interview met NRC Handelsblad dat Irak ook lange afstandsraketten had die met biologische wapens waren geladen. "We hebben zwart-op-wit dat bij de Golfoorlog het bevel al werd gegeven om die raketten op Israël af te vuren, zodra Bagdad met een kernwapen werd aangevallen. Ze waren ook bezig met 2000 km-raketten die Europa konden bereiken. Die moesten van biologische of kernwapens worden voorzien."

Bij hun werk werden de inspecteurs voortdurend dwarsgezeten. Alles werd uit de kast gehaald om hen om de tuin te leiden en te intimideren. Tariq Aziz, Saddams belangrijkste propagandakanon, ontkende bijvoorbeeld nadrukkelijk dat Irak biologische wapens had, tot de inspecteurs erachter kwamen dat er weer eens gelogen was. Saddams schoonzoon Kamil Hoessein was in 1995 naar Jordanië gevlucht waar hij tal van details over geheime Iraakse wapenprogramma's onthulde. Hij was zo onverstandig naar Irak terug te keren waar hij en een groot deel van zijn familie direct vermoord werden.

In 1998 hadden Amerikanen en Britten er genoeg van. Vier dagen lang werd Irak gebombardeerd ("Operatie Desert Fox"). Unscom mocht daarop van Saddam niet meer terugkomen. Frankrijk en Rusland (beide permanent lid van de Veiligheidsraad) keerden zich nadrukkelijk tegen de Amerikaanse aanpak. Op het propagandafront was Saddam heel actief. Het Iraakse bewind liet westerse journalisten en parlementariërs - ook enkele Nederlandse - naar Bagdad komen waar ze met eigen ogen konden zien hoe de arme Iraakse bevolking te lijden had onder de sancties. Dat de VN een olie voor voedselprogramma had ingesteld en dat de kliek rond Saddam in weelde baadde, werd natuurlijk verzwegen. In augustus 2002 werd een groep journalisten rondgeleid in een fabriek waar volgens Amerikanen en Britten chemische wapens werden gemaakt. Ze kregen maar een klein deel van het immense complex te zien.

Tussen 1998 en 2002 wist Saddam op behendige wijze de verdeeldheid in de Veiligheidsraad uit te buiten. Maar in 2001 werd de Republikein George Bush, zoon van de door Saddam diep verachte oud-president George Bush, president. De nieuwe regering in Washington stond een veel hardere aanpak van Irak voor. De aanslagen van 11 september 2001 door terroristen van bin Ladens al-Qaedanetwerk, sterkten de Amerikaanse regering in de overtuiging dat een fluwelen aanpak bij terreurstaten als Afghanistan en Irak niet echt werkte. Het inzicht begon bij Amerikanen en Britten te dagen dat  Saddam zelf weg moest wilde het probleem-Irak echt worden opgelost. Onder zware Amerikaanse en Britse druk en na wekenlange onderhandelingen nam de Veiligheidsraad in november 2002 unaniem een resolutie aan waarin Irak verplicht werd nieuwe VN-inspectieteams toe te laten.

VN-resolutie 1441

De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties neemt op 9 november, na twee maanden van onderhandelingen, unaniem Resolutie 1441 aan. Hierin krijgt de Iraakse leider Saddam Hussein "een laatste kans". Een laatste mogelijkheid om de wapeninspecteurs in zijn land toe te laten, die vast moeten stellen of Irak verboden wapens heeft ontwikkeld, en zo ja, welke. Het niet nakomen van de afspraken heeft voor Irak "ernstige gevolgen", zo staat in de resolutie.

De resolutie is een overwinning voor de Amerikaanse president Bush. Al maanden dreigt hij Irak aan te vallen, al dan niet ondersteund door een mandaat van de Verenigde Naties. De permanente leden van de VN-veiligheidsraad China, Frankrijk en Rusland zijn echter niet overtuigd van de noodzaak van een militaire aanval op Irak.

Bush bindt daarop wat in en gooit het over de diplomatieke, multilaterale boeg. Hij past zijn ontwerpresolutie keer op keer aan, tot eerst China en later ook Frankrijk en Rusland de tekst aanvaardbaar vinden. Dat is opmerkelijk, omdat hij zich sinds zijn aantreden, met uitzondering van een korte periode na 11 september 2001, nauwelijks iets gelegen laat liggen aan de mening van andere landen. Volgens waarnemers zijn de Verenigde Staten er op dat moment al van overtuigd dat uiteindelijk zal blijken dat Irak de resolutie schendt. Bush gaat er vanuit dat hij dan met volledige internationale steun militair kan ingrijpen.

De belangrijkste punten uit VN-resolutie 1441:

- Irak moet uiterlijk op 15 november bevestigen dat het volledig gehoor geeft aan de bepalingen uit de resolutie.

- Irak moet uiterlijk 8 december alle programma's, materialen en plaatsen bekend maken voor de vervaardiging en ontwikkeling van chemische, biologische en nucleaire wapens.

- Uiterlijk op 23 december moeten de wapeninspecteurs hun werk beginnen. Zestig dagen daarna moeten zij aan de Veiligheidsraad rapporteren.

- De inspecteurs moeten overal toegang krijgen, ook tot Saddam Husseins presidentiële paleizen.

- De inspecteurs mogen iedereen in Irak interviewen zonder dat vertegenwoordigers van de regering daarbij aanwezig zijn.

- Elke verstoring van de inspecties door Irak moeten de wapeninspecteurs direct aan de Veiligheidsraad rapporteren, evenals elk teken dat Irak niet meewerkt aan de verplichting om te ontwapenen.

Enkele geografische gegevens van Irak

Geografie
Irak ligt op het Arabisch schiereiland en deelt grenzen met Iran (1458 km), Jordanië (181 km), Koeweit (240 km), Saudi-Arabië (814 km), Syrië (605 km) en Turkije (352 km). De kustlijn, aan de Perzische Golf, is slechts 58 kilometer lang. Landschappelijk bestaat Irak voornamelijk uit laagland, het tweestromenland langs de twee grote rivieren de Tigris en de Eufraat. In het noordoosten is het bergachtig en in het droge westen ligt de woestijn.

Het woestijnklimaat brengt droge, zeer hete zomers en aangenaam milde winters met zich mee. In oppervlakte is Irak met 437.072 vierkante kilometer tien keer zo groot als Nederland, net groter dan Duitsland en net kleiner dan Frankrijk. Door de barre klimatologische omstandigheden is maar dertien procent van het land is in cultuur gebracht. De belangrijkste steden zijn de hoofdstad Bagdad (vijf miljoen inwoners), Basra in het zuiden en Mosul en Kirkuk in het noorden.

Bevolking
Irak telt ruim 24 miljoen inwoners. De gemiddelde Irakees heeft een levensverwachting van 66,3 jaar, de vrouwen worden ruim twee jaar ouder (Nederland: mannen 75,7 vrouwen 81,7) Het geboortecijfer is 34,2 (Nederland: 11,6). Bijna tachtig procent van de bevolking is Arabier. De Koerden, die in het noorden wonen, maken vijftien procent van de bevolking uit. Verder zijn er nog kleine Armeense, Perzische en Turkse minderheden.

Bijna de gehele bevolking (97 procent) is moslim. Daarvan hangt tweederde de shi'itische geloofsrichting aan en eenderde de soennitische. Drie procent is christen, vice-premier Tareq Aziz is één van hen. In Bagdad is nog een kleine joodse gemeenschap. De officiële taal is Arabisch. Verder wordt in Irak Koerdisch, Assyrisch en Armeens gesproken. Van de volwassen bevolking kan 58 procent lezen en schijven. Het analfabetisme komt bij vrouwen veel vaker voor dan bij mannen.

Bestuur
Saddam Hussein is zowel president als premier en opperbevelhebber van de republiek Irak (officieel: Joemhoeria Al Irak). Alle Irakezen van achttien jaar en ouder kiezen eens in de vier jaar een parlement dat louter bestaat uit leden van de Baath-partij of mensen die "de beginselen van de Baath-partij zijn toegedaan". De werkelijke macht is in handen van de achtkoppige Revolutionaire Commando Raad, waarvan Saddam de allesbepalende voorzitter is.

Irak is administratief verdeeld in achttien provincies, met aan het hoofd een gouverneur. De hoofdstad Bagdad heeft een aparte status.

Economie
Olie is de kurk waar de Irakese economie op drijft. Of beter gezegd: op dreef. De na de Golfoorlog ingestelde VN-sancties hebben de olieproductie goeddeels lamgelegd. Sinds de VN-sancties mag Irak alleen olie exporteren in ruil voor humanitaire hulpgoederen. Tot de sancties was Irak na Saudi-Arabië de grootste olieproducent ter wereld. Los van het olie-voor-voedsel-programma exporteert Irak, naar algemeen wordt aangenomen, illegaal olie. De prijs voor zo'n smokkelvat ligt beduidend lager dan die op de wereldmarkt.

De afgelopen decennia heeft de landbouw aan belang gewonnen. De voornaamste exportproducten zijn dadels en graan. Toch is dit niet meer dan een druppel op een gloeiende plaat. De economie verkeert door de sancties in deplorabele toestand. De inflatie is opgelopen tot boven de zestig procent en de buitenlandse schuld is opgelopen tot zestig miljard dollar. De dinar is buiten Irak hoegenaamd niets waard. Op de zwarte markt wordt voor één Amerikaanse dollar 2000 dinars neergeteld. De officiële door de regering vastgestelde wisselkoers is drie dinar voor een dollar. Het gemiddelde jaarinkomen per hoofd van de bevolking is 2500 dollar.